Từ trung tâm TP HCM, nếu đi về phía Đông Nam khoảng 50 km, cảnh quan đô thị dần nhường chỗ cho hệ thống sông rạch rộng mở và những dải rừng ngập mặn trải dài. Ở khu vực cửa sông, nơi nước ngọt từ thượng nguồn gặp nước biển, thiên nhiên đã hình thành một hệ sinh thái đặc trưng của vùng ven biển Nam Bộ – Khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ.
Khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ. Ảnh: Thanh Tùng
Theo Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học, khu vực này nằm ở hạ lưu hệ thống sông Đồng Nai – Sài Gòn trước khi đổ ra biển Đông. Qua nhiều thế kỷ, phù sa từ thượng nguồn bồi tụ dọc theo bờ biển, tạo nên các bãi bồi và vùng đất ngập nước. Trên nền đất ấy, các loài cây ngập mặn dần thích nghi và phát triển, hình thành nên những cánh rừng đặc trưng của vùng cửa sông phía Nam.
Ngày 21/1/2000, UNESCO công nhận Cần Giờ là khu dự trữ sinh quyển thế giới đầu tiên của Việt Nam. Danh hiệu này ghi nhận giá trị đa dạng sinh học của hệ sinh thái rừng ngập mặn cũng như vai trò của khu vực trong cấu trúc sinh thái vùng ven biển.
Địa hình vùng rừng ngập mặn
Cung đường Rừng Sác chạy xuyên khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ. Ảnh: Thanh Tùng
Khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ có tổng diện tích toàn khu khoảng 75.740 ha, trong đó phần lớn diện tích là rừng ngập mặn. Phần còn lại gồm hệ thống sông rạch, bãi bồi ven biển và các khu dân cư phân bố rải rác.
Mạng lưới sông ngòi tại Cần Giờ khá dày đặc. Những con sông lớn như Soài Rạp, Lòng Tàu, Đồng Tranh và Thị Vải. Từ các tuyến sông này, hàng trăm nhánh rạch nhỏ lan tỏa giữa rừng, tạo nên hệ thống thủy vực đan xen.
Về cấu trúc quản lý sinh quyển, theo Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học, khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ được chia thành ba vùng chức năng. Vùng lõi có diện tích khoảng 4.721 ha, là khu vực được bảo vệ nghiêm ngặt nhằm bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên và phục vụ nghiên cứu khoa học.
Vùng đệm rộng khoảng 41.139 ha. Khu vực này cho phép một số hoạt động khai thác tài nguyên có kiểm soát, đồng thời đóng vai trò giảm tác động của con người lên vùng lõi.
Vùng chuyển tiếp chiếm khoảng 29.880 ha. Khu vực này có cộng đồng dân cư sinh sống và phát triển các hoạt động kinh tế gắn với môi trường tự nhiên như nuôi trồng thủy sản, dịch vụ du lịch sinh thái.
Khí hậu tại Cần Giờ mang đặc điểm nhiệt đới gió mùa với nhiệt độ trung bình khoảng 26-27 độ C. Hai mùa mưa và khô phân hóa rõ rệt tạo nên chu trình thủy văn đặc trưng cho vùng cửa sông.
Du khách tham quan Cần Giờ. Ảnh: Kha Thiên Lộc
Bên cạnh giá trị tự nhiên, Cần Giờ còn gắn với nhiều dấu ấn văn hóa và lịch sử của vùng cửa biển Nam Bộ. Một trong những hoạt động văn hóa tiêu biểu là Lễ Nghinh Ông Cần Giờ, được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2013. Lễ hội này cho thấy tín ngưỡng của cư dân vùng biển và truyền thống gắn bó với nghề đánh bắt.
Ngoài ra, khu vực còn có nhiều di tích lịch sử như Khu di tích Căn cứ Rừng Sác, được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia năm 2004. Một số địa điểm văn hóa – lịch sử khác gồm: Di chỉ khảo cổ Giồng Cá Vồ, Đình Cần Thạnh, Lăng Ông Thủy Tướng Cần Thạnh hay Đình Bình Khánh.
Hệ sinh thái phong phú
Hệ sinh thái rừng ngập mặn Cần Giờ phát triển trong môi trường nước lợ, nơi dòng chảy sông và biển liên tục giao thoa. Điều kiện tự nhiên này tạo môi trường thuận lợi cho nhiều loài sinh vật sinh trưởng.
Các loài cây phổ biến tại đây gồm đước, mắm, bần, vẹt và cóc, trong đó cây đước chiếm tỷ lệ lớn. Hệ rễ chống của cây đước mọc tỏa rộng trên nền bùn, giúp cây đứng vững đồng thời giữ lại phù sa. Theo thời gian, lớp rễ này tạo nền đất ổn định, góp phần mở rộng diện tích rừng.
Đàn khỉ đuôi dài tại Cần Giờ. Ảnh: Quỳnh Trần
Theo ghi nhận của Ban quản lý rừng phòng hộ Cần Giờ, hệ sinh thái rừng ngập mặn là nơi sinh trưởng của 318 loài thực vật, 35 loài thú, 164 loài chim, 36 loài bò sát, 36 loài lưỡng cư, 282 loài cá, 223 loài động vật không xương… Nhiều loài chim nước, chim di cư thường tìm đến các bãi bồi và rừng ngập mặn để kiếm ăn, sinh sản.
Một địa điểm sinh thái nổi bật trong khu vực là Đảo Khỉ Cần Giờ, nơi sinh sống của hàng nghìn cá thể khỉ đuôi dài. Những đàn khỉ đã thích nghi với môi trường rừng ngập mặn và trở thành một phần quen thuộc của hệ sinh thái địa phương. Ngoài ra, Khu du lịch Vàm Sát cũng là khu vực quan sát chim và nghiên cứu sinh thái. Khu vực này có hệ thống rừng ngập mặn rộng, các đầm nước tự nhiên, khu bảo tồn cá sấu.
Bên cạnh giá trị sinh thái, khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ cũng gắn với đời sống của cộng đồng địa phương. Người dân trong khu vực chủ yếu sinh sống bằng nghề đánh bắt, nuôi trồng thủy sản như tôm, cua và cá nước lợ.
Ngày nay, Cần Giờ cũng trở thành một điểm đến thiên nhiên gần TP HCM. Những con đường ven rừng, các tuyến đường xuyên qua rừng đước và các bãi biển tạo nên không gian phù hợp cho các hoạt động ngoài trời. Nhiều người lựa chọn khu vực này cho các chuyến chạy bộ, đạp xe hoặc đi bộ giữa thiên nhiên, đặc biệt vào buổi sáng khi không khí trong lành và cảnh quan còn giữ được sự yên tĩnh.
Khoảng cách không quá xa trung tâm thành phố cũng khiến Cần Giờ trở thành điểm nghỉ ngơi cuối tuần quen thuộc của nhiều gia đình. Những chuyến đi ngắn ngày giúp du khách tiếp cận hệ sinh thái rừng ngập mặn, quan sát đời sống sinh vật và tìm lại nhịp sống chậm giữa thiên nhiên.
Sắp tới, cộng đồng chạy bộ sẽ có thêm cơ hội trải nghiệm các cung đường đặc trưng của địa phương khi VnExpress Marathon Green Paradise Cần Giờ dự kiến tổ chức vào ngày 1/5. Đây là lần đầu hệ thống giải chạy VnExpress Marathon đặt chân đến “lá phổi xanh” của TP HCM.
Theo ban tổ chức, việc tổ chức VnExpress Marathon tại đây được kỳ vọng góp phần đưa Cần Giờ trở thành điểm đến mới của cộng đồng chạy bộ phía Nam với những cung đường xuyên rừng đước, kề biển và hòa mình vào không gian thiên nhiên sinh thái.
Hoàng Đan
